قم شناسی (91)پروانگان حريم معصومه (س)
پروانگان حريم معصومه (س)
زندگى در مكتب خداجويان به ارزشهايى برتر از اعتبارات مادى متكى است. از اينروى هر گاه اراده كنند زنجيرهاى تعلق را گشوده، چون مرغى سبكبال تا بىكرانههاى كمال بال و پر مىگشايند.
درك راستين چنين مكتبى و تلاش در مسير آن، الگويى جاويدان فرا راه جويندگان ارزشهاى اصيل در عرصه انديشه و عمل قرار مىدهد. تاريخ گواهى مىدهد كه زنجيره آثار كمال يافتگان، از خلقت آدم تا به امروز، در هيچ برههاى قطع نشده و رنگ نباخته است; و آنان با حضورى آسمانى حجتبر زمينيان گشتند. صفحات درخشان كتب تاريخى انباشته از نام پرافتخار راهيافتگان و پويندگان جادههاى آرمانى واصلان كوى دوست است. در اين سلسله نور بانوان فضيلتگرا فراوانند; بانوانى كه با چنگ زدن به رشته ولايت الهى خود را از فرو رفتن در ارزشهاى خاكى رهانيدند و به مراتبى از درجات معنوى دستيافتند. گذر بر زندگى اين فرزانگان زمينى و درك لحظههاى آسمانى شدن آنان درهاى عروج را بر روى مشتاقان مىگشايد و براى لحظاتى ما را با كمال يافتگان همراه مىسازد. در اين مقاله منظومهاى از اختران را، كه بر گرد ماهتاب فضيلتها جمع شدهاند، معرفى خواهيم كرد.
لحظه حضور
الا و ان قم الكوفة الصغيرة; الا ان للجنة ثمانية ابواب ثلاثة منهما الى قم تقبض فيها امراة فى ولدى اسمها فاطمة بنت موسى و تدخل بشفاعتها شيعتى الجنة باجمعهم.
آگاه باشيد كه قم كوفه كوچك است; بدانيد، بهشت هشت در دارد كه سه در آن به سوى قم استبانويى از فرزندان من در آنجا رحلت مىكند كه اسمش فاطمه دختر موسى است; به خاطر شفاعت او همه رهروان من وارد بهشت مىشوند.
آن روز كه صادق آل محمد(ص) در ميان ياران اين سخن را بر زبان راند، فرزندش امام كاظم(ع) كودكى خردسال بود. از آن روزها زمانى طولانى سپرى شد و حضرت كاظم(ع) بعد از سالها تحمل زجر و اسارت به ديدار حق شتافت و بار سنگين امامت را به فرزندش علىبنموسىالرضا(ع) سپرد. دشمن خدا يگانه منبع انوار الهى را آرام نگذاشت و با ترفند شيطانى وليعهدى، او را ناگزير به مهاجرت به توس ساخت. سيل مهاجرت علويان و ديگر شيعيان از حجاز و ... در پى حضور امام رضا(ع) در ايران، موجب تقويت تشيع در اين سرزمين شد. فاطمه معصومه(س) كه داغ پدر بر قلبش سنگينى مىكرد، رنج راه به جان خريد و به شوق ديدار برادر پاى در مسير ايران نهاد. بر اساس برخى اخبار ايشان در اين مسافرت تنها خادمى همراه داشتند. گروهى نيز همسفر بودن هارون يا حمزه برادر حضرت معصومه(س) را با ايشان قطعى مىدانند. يكى از محققين بر خلاف آراء عموم معتقد است: حمزه برادر فاطمه معصومه(س) به قم نيامد و شاهزاده حمزه مدفون در قم با شش واسطه به امام موسى كاظم متصل مىشود.
اما آنچه بيشتر مورد توجه پژوهشگران معاصر است روايت مربوط به حمله حراميان بنىعباس به كاروان مهاجران است كه در اين واقعه 22 تن به شهادت رسيدند و حضرت فاطمه معصومه(س) نيز توسط آنان مسموم شد. اين مطلب در حقيقت تاييد روايتى است كه همراهان حضرت در اين سفر را تا حدود چهارصد نفر دانسته و به حمله حراميان درساوه نيز اشاره مىكند. بيمارى حضرت در ساوه آنچنان شدت يافت كه وى را از ادامه سفر بازداشت. آل سعد كه از سالها پيش دور از شرارت خلفا، در قم زندگى مىكردند، به محض اطلاع از بيمارى يادگار امام بر آن شدند وى را به قم انتقال دهند. موسى بنخزرج شبانه خود را به كاروان رساند، زمام شتر را گرفت، به سوى قم كشاند و نور ديدگان امام كاظم(ع) را در خانهاش جاى داد. حضرت معصومه تمام هفده روزى را كه در قيد حيات بود به عبادت گذراند و آنگاه براى هميشه چشم بر هم نهاد و به ديدار خدا شتافت. وفات حضرت معصومه را در سال 201 هجرى ثبت نمودهاند.
آل سعد با اندوه تمام، سردابى براى دفن بدن مطهرش حفر كردند، تا وى را بعد از غسل و كفن، در قبر قرار دهند، بحث اين در اين بود كه، چه شخصى جسم مطهرش را در قبر بگذارد، سرانجام توافق شد پيرمردى فرزانه و پرهيزكار اين كار را انجام دهد. در اين ميان دو سوار كه نقاب بر صورت داشتند از دور ديده شدند آنان به جمعيت نزديك شده از مركب به زير آمدند و بر جنازه مطهر فاطمه(س) نماز گزارده، وى را دفن كردند.
موسى بنخزرج بر تربتشريفش سايبانى از بوريا برپا كرد و باغ بابلان (منطقه نسبتا وسيعى) را به عنوان قبرستان وقف نموده، محل عبادتش را نيز براى مسجد در نظر گرفت.
محرمان حرم
هر چند قم از زمانهاى قبل مورد توجه شيعيان بود، اما رويكرد عمومى پس از وفات يا شهادت حضرت معصومه(س) روى داد. كثرت امامزادگان و بزرگانى كه وجود منور وى را چون نگينى احاطه كردهاند بهترين دليل بر اين مدعى است. تنها تا سال تاليف تاريخ قم حسن قمى (385 ه ق) در مقبره بابلان بيست تن از امامزادگان به خاك سپرده شدند قبر بانوان از اين گروه، در داخل روضه معصومه(س) و مردها در خارج آن واقع شده است.
اسامى بانوان مدفون در داخل روضه حضرت معصومه به اين صورت است:
1 - زينب
اين بزرگوار را برخى دختر امام جواد(ع) دانستهاند. او بعد از وفات حضرت معصومه(س) به قم آمد و گنبدى برمزارش ساخت. از احوالات و زندگى دختر بزرگوار امام جواد اطلاعى چندان در دست نيست. علامه حسن بنمطهر حلى در «المستجاد» و علامه طبرسى در «تاج المواليد» موقع شمردن دختران امام جواد(ع) نامى از وى به ميان نياوردهاند. اما حسن قمى در تاريخ قم كه قديمىترين كتاب در باره قم مىباشد به ورود، ساختن گنبد، وفات و دفن وى اشاره نموده است.
2 - ام محمد
در تاريخ قم از وى به عنوان دختر امام جواد نام برده شده است مرحوم سيد محسن امين در كتاب شريف اعيان الشيعه، در ترجمه اسحاق بنجعفر بنمحمد(ع)، حكايتى از وى نقل كرده كه كمال فضل و دانش او را نمايان مىسازد بنا بر نقل حسن قمى وى در حرم مطهر فاطمه معصومه(س) دفن شده است.
3 - ميمونة
اين بانوى محترمه دختر امام كاظم(ع) است. در كتاب المجدى، ارشاد مفيد، و المستجاد علامه حلى نامش را در ميان دختران امام كاظم(ع) ثبت كردهاند. وى از جمله مدفونين در جوار حضرت معصومه(س) مىباشند.
حسن قمى از ميمونه و دو خواهر ديگرش (زينب و اممحمد) به عنوان دختران امام جواد(ع) نام برده است. و از آنجايى كه چنين نامهايى در ميان دختران امام جواد وجود ندارد سخن وى تضعيف مىشود.
4 - ميمونه
او، دختر موسى المبرقع بنعلى بنموسى بنجعفر است، بعد از بريهه، وفات يافت. ميمونه از زنان عفيف و پرهيزكار بود. از اموال برادرش محمد، نيمى به ارث به او رسيد و بنا بر وصيتش بعد از وفات در بيرون بقعه حضرت معصومه(س) دفن شد. و بر مزارش گنبدى مانند گنبد اول ساختند. بقعه متعلق به قبروى در طرف شرق رودخانه و متصل به گنبد حضرت معصومه(س) است.
حادثهاى كه در سالهاى نه چندان دور اتفاق افتاد وجود قبر وى در حرم مطهر را مسلم ساخت از مرحوم آيتالله حاجآقا حسين مجتهد (جد پدرى حرمپناهىها و جد مادرى اشراقيها كه آرامگاهش به صورت مرتفع در صحن نو مقابل قبر مرحوم آيتالله شهيد شيخ فضلالله نورى بوده است) چنين نقل مىشود كه هنگام فرش كردن حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) با سنگهاى مرمر ناگاه روزنهاى به سرداب (در قسمت پايين ضريح حضرت) پيدا شد; دو بانوى صالحه داخل شده متوجه شدند كه قبر مطهر حضرت معصومه(س) آنجا نيست، بلكه آن سرداب در پايين حرم مطهر واقع شده، در آن محوطه سه پيكر مطهر و تازه ديدند كه گويى همان روز روح از بدنشان خارج شده بود. چنين احتمال داده مىشود كه يكى از آنان ميمونه و دو نفر ديگر كه سياه چهره بودهاند دو تن از كنيزان وى باشند.
5 - ام اسحاق
او از بانوان ممتاز شيعه شمرده مىشود، ام اسحاق نزد محمدبن موسىبن محمدبن على بنموسى الرضا(ع) به خدمت اشتغال داشت. محمد بنموسى از نخستين كسانى است كه از كوفه به جوار حضرت معصومه(س) مهاجرت كرد. او كه از سادات رضوى بود در سال256ق در قم ساكن شد و در سال296 نيز وفات يافت. در فضيلت و عظمت ام اسحاق همين بس كه بعد از وفات در كنار حضرت معصومه(س) به خاك سپرده شد. تاريخ قم (حسن قمى) آرامگاه او را متصل به قبر امحبيب و در كنار قبر حضرت فاطمه معصومه(س) مىداند.
6 - ام حبيب
وى را مادر امكلثوم، دختر محمد، دانستهاند. او خدمتگزار ابوعلى محمد اعرج بناحمد بنموسى بود. و بعد از وفات ميمونه چشم از جهان فرو بست. محل دفن امحبيب را بقعه حضرت معصومه(س) نگاشتهاند.
7 - ام قاسم
او دختر على كوكبى است و بعد از ميمونه و امحبيب وفات يافت. محل دفن وى بقعه دوم در حرم مطهر حضرت معصومه(س) مىباشد.
8 - ام احمد
دختر موسى مبرقع است كه بعد از وفات در جوار حرم حضرت معصومه(س) مدفون شد. برخى معتقد هستند وى همان اممحمد است.
مكانهاى ديگرى نيز غير از محدوده حرم به جايگاه خاكسپارى بانوان قبيله نور اختصاص يافته است. مانند: چهلاختران، خاك فرج، دروازه قلعه، چهار امامزاده، نجم آباد، خديجه خاتون، قمرود، زآلون آباد، صرم، قهستان و وشنوه. اين بانوان عبارتند از:
1 - زينب
او را دختر موسى مبرقع مىدانند. آنگونه كه عباس فيض معتقد استساختن گنبد بر مزار فاطمه معصومه(س) توسط اين شخص انجام گرفته است. او بعد از تصرف در اموال برادر مرحومش قدرت مالى يافته دستبه مرمت مزار فاطمه معصومه(س) زد، در سال 325 رحلت كرد و در كنار قبر برادرش محمد بنموسى، در چهل اختران به خاك سپرده شد. البته اين موضوع كه آيا وى جداى از زينب دختر موسى بنجعفر(ع) است؟ يا در ذكر نسب آن دو، اشتباهى رخ داده و هر دو، يك شخص هستند جاى تحقيق وجود دارد.
.ق ذكر كردهاست. ناصر الشريفة زمان وفات دختر موسى مبرقع را پنجشنبه 21 ربيعالاخر343ه
2 - ام حبيب
او دختر احمد بنموسى بنمحمد جواد بن على بنموسى بنجعفر(ع) است. بر اساس نقل شجره طيبه، امحبيب به همراه فرزندان برادرش محمد اعرج از كوفه به قم آمد و در قم ساكن شد. آن بانوى پرهيزكار، بعد از وفات در مشهد محمد بنموسى مبرقع يا بابلان دفن شد.
ا3 - بريهه
او دختر ابوعلى است و همراه ديگر خواهرانش فاطمه، امسلمه و امكلثوم و نيز پدر گرانقدرش على و عدهاى ديگر از علويين در محل قبر مذكور (قبر پدرش) به خاك سپرده شدهاند.
4 - بريهه
او را دختر جعفر بنامام على الهادى(ع) ذكر كردهاند. وى از زنان پرهيزكار و مورد احترام مردم قم بوده و همسرش موسى مبرقع فرزند امام محمد تقى (امام جواد) شمرده مىشد. بريهه بعد از وفات در محله موسويان، نزديك آرامگاه حمزة بنموسى بنجعفر و در كنار قبر همسر گرامىاش، به خاك سپرده شد.
5 - فاطمه
او دختر محمد بناحمد بنموسى مبرقع بنمحمد بنعلى الرضا(ع) است و از راويان حديثبه شمار مىرود. علامه نجفى از سيد محمد غمارى شافعى روايتى نقل مىكند كه نام اين بانوى بزرگوار در سند آن به چشم مىخورد. روايت چنين است:
عن فاطمه بنت الحسين الرضوى عن فاطمه بنت محمد الرضوى عن فاطمه بنت ابراهيم الرضوى عن فاطمه بنتحسن الرضوى عن فاطمه بنت محمد الموسوى عن فاطمه بنت عبدالله العلوى عن فاطمه بنتحسن الحسينى عن فاطمه بنت ابىهاشم الحسينى عن فاطمه بنت محمد بناحمد بنموسى المبرقع. عن فاطمه بنت الامام الحسن الرضا(ع) عن فاطمه بنت موسىبن جعفر(ع) عن فاطمه بنت الصادق جعفر بنمحمد(ع) عن فاطمه بنت الباقر محمد بنعلى(ع) عن فاطمه بنت السجاد على بنالحسين زينالعابدين(ع) عن زينب بنت امير المؤمنين(ع) عن فاطمه بنت رسول الله(ص) قالت قال رسول الله(ص):
الا من مات على حب آل محمد مات شهيدا.
آگاه باشيد هر كه بر دوستى آل محمد بميرد، شهيد مرده است.
فاطمه در شب پنجشنبه سال 343 سراى خاكى را وداع گفت او در كنار بقعه موسى المبرقع، در چهل اختران قم، به خاك سپرده شد.
6 - صفورا
او از نوادگان على بنابيطالب(ع) شمرده شده و بقعهاش پشتبارگاه امامزاده خاكفرج قم واقع شده در كنارش عموى او (محمد) نيز دفن شده است. فيض او را دختر طيب از فرزندان عمر الاطراف بنعلى بنابيطالب(ع) مىداند. گنبد و حرم اين بانوى پاكدامن در سال 378 ه.ق ساخته شد. گروهى نيز بر اين باورند كه عمر بنعلى بنابيطالب دو همسر برگزيد كه صفورا يكى از آنان است. نكته جالب اين است كه صفورا، به حروف ابجد برابر با عدد 378 يعنى سال وفاتش است. اين احتمال وجود دارد كه تنها، سال وفات اين بانو معلوم بوده، مؤمنان به حروف ابجد روى آورده او را صفورا ناميدهاند.
7 - خديجه
بقعه وى در قريه «خديجه خاتون» واقع شده است. در يكى از كتيبههاى بقعه اين عبارت نوشته شده است «ذكر القديم اعلى و بالتقديم اولى، امر بتجديد بناء مشهد المقدس مضجع المعصومه سيدة النساء خديجه بنت الامام المعصوم جعفر بنالامام الباقر على بنالحسين بناميرالمؤمنين على بنابيطالب عليهم الصلاة و السلام» و به اين طريق نسب وى را به امام صادق(ع) رسانده است. عباس فيض كه در زمينه قمشناسى از محققان ارجمند به شمار مىرود در تاليف پربارش گنجينه آثار قم خديجه را از نوادگان على بنحسن العلوى العريضى و از دودمان على بنجعفر مىداند و مىگويد:
آنچه كه اهل محل در باره وى معتقدند كه نامبره فرزند بلافصل امام صادق(ع) و عمه ستى فاطمه معصوم(س) استبا هيچ مستند و منطقى وفق نمىدهد چه بر اينكه در آن عصر هنوز موقع مناسبى براى هجرت سادات و سكونتشان در روستاهاى قم به وجود نيامده بود و در ميانه دختران امام صادق هم كه باختلاف سه تا شش تن نامبردار شدهاند اصولا خديجه نامى وجود ندارد.
8 و9 - زينب، مريم
از اين دو به عنوان دختران امام موسى بنجعفر(ع) نام برده شده استو در بقعه خديجه خاتون دفن شدهاند. و نوشتهاى كه از بقعهاى (روى خشت) به دست آمده با عبارت ذيل اين نسب را بيان مىدارد «هذا ضريح اولاد الامام المعصوم موسى بنجعفر(ع) و هما ...» بر روى خشت دوم چنين مىخوانيم «بنموسى عليهما السلام و الاختين اسمهما و زينب و مريم بنتا الامام الشهيد المطهر موسى بنجعفر عليهما السلام» بر كتيبه سنگى ايوان شرقى بقعه اين عبارت ديده مىشود:
«هذا مرقد المطهر المعصوم امامزادگان واجب التعظيم و التكريم شاهزاده عبدالرحمن و عبدالله و ابنا موسى بنجعفر عليه السلام و زينب خاتون و فاطمه خاتون و خديجه خاتون، و مريم خاتون و رقيه خاتون بنات موسى بنجعفر عليهما السلام».
البته امام موسى بنجعفر(ع) دخترى به نام مريم نداشت از اين روى احتمال اين مىرود كه به خاطر قداست نسب اشخاص تنها به آخرين نسب كه طبيعتا به ائمه ختم مىشود، اشاره شده باشد بنابر اين تمام اين افراد احتمال دارد از نوادگان آن امام معصوم باشند.
اصل اين بقعه در دوره ايلخانيان ساخته شده، ولى در دوره صفويه مرمتشده است.
10 و 11 - حليمه، زينب
اين بانوان نيز از نوادگان امام كاظم(ع) شمرده مىشوند شيخ مفيد از حليمه و زينب به عنوان دختران امام كاظم نام مىبرد همچنين در «تاريخ مواليد الائمه و وفياتهم» نيز از اسم اين دو در بين دختران امام كاظم نام برده شده است.
محل دفن اين دو در بقعه چهار امامزاده واقع، در قهستان قم در دو بقعه كنار هم مىباشد. يكى از آنها به حليمه اختصاص دارد. بر روى صندوق مزارش كتيبهاى كه با صلوات كبيره و تاريخ «غره شهر جمادى الاولى سنة اثنتين و ثلاتين و الف من هجرة النبوية صلى الله عليه و اله العبد نور الله بنحبيبالله» مزين شده ديده مىشود.
بر صندوق مزار ديگر، كه به زينب، از نوادگان امام كاظم(ع) منسوب است، صلوات بر معصومين كه چنين ختم مىيابد ديده مىشود «... و الحجة القائم الخلف الصالح الامام الهمام المنتظر محمد المهدى».
محمد، حسين، حليمه و زينب، علويان خفته در اين بقعهاند كه همگى از نوادگان امام كاظم(ع) شمرده مىشوند.
12 - فاطمه
او دختر قاسم بناحمد بوده، همراه برادرش احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر الصادق(ع) در محله دروازه قلعه .ق ساخته شده است. او مادر محمد عزيزى است; محمد عزيزى فرزند عبدالله بنحسين بنعلى بنمحمد بنامام (خيابان معلم، فلكه معلم) دفن شد. فاطمه در مقبره مالون مدفون است. بقعه اين مقبره احتمالا در سال 708 ه صادق(ع) مىباشد. حسن قمى نسب وى را چنين بازگو مىكند: «سيد محمد بنعبدالله عزيز بنحسين بنعلى بنمحمد ديباج بنامام جعفر صادق و مادرش فاطمه بنت قاسم» سيد در اواخر قرن سوم براى زيارت عتبات عاليات با كاروانى راهى بغداد شد. در نزديكى نهروان با گروهى از راهزنان روبهرو شد و به قتل رسيد مهاجمان با بىرحمى سر از تن او جدا كردند همراهان تن او را به قم آورده در نزديكى مسجد رضائيه به خاك سپردند و پس از دفن بر مزار قبرش قبهاى ساختند.
در باره فاطمه گاه نظرات متفاوتى ديده مىشود برخى او را خواهر احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر بنمحمد بنعلى بنالحسين ياد كرده و مىگويند در جوار برادرش مدفون است و برخى او را فاطمه دختر احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر الصادق(ع)، همسر عبيدالله بنعزيز بنحسين بنعلى بنمحمد ديباج بنمحمد الصادق(ع) و مادر سيد سربخش شمرده، آرامگاهش را در كنار مزار شاهزاده احمد بنقاسم، پدر گرانقدرش، دانستهاند.
13 ،...،16 - خديجه، سكينه، فاطمه و رقيه
مزار اين چهار تن در بقعهاى، در قسمتشرقى شاهزاده طيب و طاهر در اراضى نجمآباد، واقع است. انتساب آنان به امام سجاد بر اساس لوح مزار آنهاست. احتمال مىرود اين بانوان از دختران ابوطالب محسن بنحسين بنعلى بنعمر بنحسن الافطس باشند چه قبر پدرشان نيز در همان نزديكى مىباشد. اين احتمال از آن جهت تقويت مىشود كه در بين دختران امام سجاد نامى از سكينه و رقيه برده نشده است.
17 - رقيه
اين بانوى پرهيزكار در بقعه شش امامزاده واقع در روستاى قمرود قم آرميده است در آن مكان به غير از وى، محمد، حسن، قاسم، حمزه و خالد نيز دفن شدهاند. نسب اين امامزادگان به امام موسى كاظم(ع) مىرسد. برخى از محققان احتمال دادهاند كه (محمد، حمزه و خالد) فرزندان ابوجعفر محمد صورانى بنحسين بناسحاق بنامام كاظم(ع) باشند.
18 - سكينه
او را از نوادگان امام كاظم دانستهاند. احتمال دارد كه او، سكينه دختر حسينبن محمد بنعلى بنقاسم بنعبدالله بنموسى كاظم(ع) باشد. سيكنه، مادر سيد مطهر فرزند على بنسلطان محمد شريف است كه در قم دفن شده است. محل قبر وى در سى كيلومترى شرقى قم، نزديك جاده كنونى قم - كاشان و در حوالى ويرانههاى قاسمآباد، كه كنار راه قديم و نزديك دهكده زالونآباد است، ديده مىشود.
19 - زينب
او در بقعه سلطان محمد، در روستاى صرم دفن شده و از فرزندان با واسطه امام كاظم است اين دهكده در جنوب شرقى قم قرار دارد.
20 - معصومه
آرامگاه اين بزرگوار در روستاى كهك قهستان قم واقع شده و اين بانو از فرزندان با واسطه موسى بنجعفر(ع) شمرده مىشود. بناى اين مزار مربوط به دوره صفوى و تعمير آن توسط شاه بيگم، بانوى نيكوكار دوره صفوى انجام يافته است، شاه بيگم در سال969 وفات يافت و طبق وصيتخود در حرم حضرت معصومه دفن شد.
21 و 22 - ام سلمه، ام كلثوم
اين دو دختران محمد بناحمد بنموسى مبرقع هستند و در چهل اختران دفن شدهاند، در كتيبهاى كه در ساختمان بزرگ كنار بقعه موسىمبرقع واقع شده سال 851 نوشته شده است.
23 ،...،26 - شهربانو، حليمه، رقيه، زينب
اين بزرگان در امامزاده هادى كه در قريه وشنوه در 8 فرسخى قم واقع است دفن شدهاند. اين بقعه در شمال روستا قرار دارد و پانزده امامزاده را در خود جاى داده است: «هادى و شهربانو» از نوادگان امام سجاد(ع)، «حليمه و رقيه» از نوادگان امام محمد باقر(ع)، و «زينب» از نوادگان امام كاظم(ع) شمرده مىشوند.
به گفته گروهى از پژوهشگران شهربانو خواهر هادى و بانوان بقعه، يكى پس از ديگرى همسر وى بودهاند. بناى اين مزار از يادگارهاى دوره صفوى است.
http://www.masoumeh.com/far/page.php?page=1&id1=4&href=1&href=1&href=3
زندگى در مكتب خداجويان به ارزشهايى برتر از اعتبارات مادى متكى است. از اينروى هر گاه اراده كنند زنجيرهاى تعلق را گشوده، چون مرغى سبكبال تا بىكرانههاى كمال بال و پر مىگشايند.
درك راستين چنين مكتبى و تلاش در مسير آن، الگويى جاويدان فرا راه جويندگان ارزشهاى اصيل در عرصه انديشه و عمل قرار مىدهد. تاريخ گواهى مىدهد كه زنجيره آثار كمال يافتگان، از خلقت آدم تا به امروز، در هيچ برههاى قطع نشده و رنگ نباخته است; و آنان با حضورى آسمانى حجتبر زمينيان گشتند. صفحات درخشان كتب تاريخى انباشته از نام پرافتخار راهيافتگان و پويندگان جادههاى آرمانى واصلان كوى دوست است. در اين سلسله نور بانوان فضيلتگرا فراوانند; بانوانى كه با چنگ زدن به رشته ولايت الهى خود را از فرو رفتن در ارزشهاى خاكى رهانيدند و به مراتبى از درجات معنوى دستيافتند. گذر بر زندگى اين فرزانگان زمينى و درك لحظههاى آسمانى شدن آنان درهاى عروج را بر روى مشتاقان مىگشايد و براى لحظاتى ما را با كمال يافتگان همراه مىسازد. در اين مقاله منظومهاى از اختران را، كه بر گرد ماهتاب فضيلتها جمع شدهاند، معرفى خواهيم كرد.
لحظه حضور
الا و ان قم الكوفة الصغيرة; الا ان للجنة ثمانية ابواب ثلاثة منهما الى قم تقبض فيها امراة فى ولدى اسمها فاطمة بنت موسى و تدخل بشفاعتها شيعتى الجنة باجمعهم.
آگاه باشيد كه قم كوفه كوچك است; بدانيد، بهشت هشت در دارد كه سه در آن به سوى قم استبانويى از فرزندان من در آنجا رحلت مىكند كه اسمش فاطمه دختر موسى است; به خاطر شفاعت او همه رهروان من وارد بهشت مىشوند.
آن روز كه صادق آل محمد(ص) در ميان ياران اين سخن را بر زبان راند، فرزندش امام كاظم(ع) كودكى خردسال بود. از آن روزها زمانى طولانى سپرى شد و حضرت كاظم(ع) بعد از سالها تحمل زجر و اسارت به ديدار حق شتافت و بار سنگين امامت را به فرزندش علىبنموسىالرضا(ع) سپرد. دشمن خدا يگانه منبع انوار الهى را آرام نگذاشت و با ترفند شيطانى وليعهدى، او را ناگزير به مهاجرت به توس ساخت. سيل مهاجرت علويان و ديگر شيعيان از حجاز و ... در پى حضور امام رضا(ع) در ايران، موجب تقويت تشيع در اين سرزمين شد. فاطمه معصومه(س) كه داغ پدر بر قلبش سنگينى مىكرد، رنج راه به جان خريد و به شوق ديدار برادر پاى در مسير ايران نهاد. بر اساس برخى اخبار ايشان در اين مسافرت تنها خادمى همراه داشتند. گروهى نيز همسفر بودن هارون يا حمزه برادر حضرت معصومه(س) را با ايشان قطعى مىدانند. يكى از محققين بر خلاف آراء عموم معتقد است: حمزه برادر فاطمه معصومه(س) به قم نيامد و شاهزاده حمزه مدفون در قم با شش واسطه به امام موسى كاظم متصل مىشود.
اما آنچه بيشتر مورد توجه پژوهشگران معاصر است روايت مربوط به حمله حراميان بنىعباس به كاروان مهاجران است كه در اين واقعه 22 تن به شهادت رسيدند و حضرت فاطمه معصومه(س) نيز توسط آنان مسموم شد. اين مطلب در حقيقت تاييد روايتى است كه همراهان حضرت در اين سفر را تا حدود چهارصد نفر دانسته و به حمله حراميان درساوه نيز اشاره مىكند. بيمارى حضرت در ساوه آنچنان شدت يافت كه وى را از ادامه سفر بازداشت. آل سعد كه از سالها پيش دور از شرارت خلفا، در قم زندگى مىكردند، به محض اطلاع از بيمارى يادگار امام بر آن شدند وى را به قم انتقال دهند. موسى بنخزرج شبانه خود را به كاروان رساند، زمام شتر را گرفت، به سوى قم كشاند و نور ديدگان امام كاظم(ع) را در خانهاش جاى داد. حضرت معصومه تمام هفده روزى را كه در قيد حيات بود به عبادت گذراند و آنگاه براى هميشه چشم بر هم نهاد و به ديدار خدا شتافت. وفات حضرت معصومه را در سال 201 هجرى ثبت نمودهاند.
آل سعد با اندوه تمام، سردابى براى دفن بدن مطهرش حفر كردند، تا وى را بعد از غسل و كفن، در قبر قرار دهند، بحث اين در اين بود كه، چه شخصى جسم مطهرش را در قبر بگذارد، سرانجام توافق شد پيرمردى فرزانه و پرهيزكار اين كار را انجام دهد. در اين ميان دو سوار كه نقاب بر صورت داشتند از دور ديده شدند آنان به جمعيت نزديك شده از مركب به زير آمدند و بر جنازه مطهر فاطمه(س) نماز گزارده، وى را دفن كردند.
موسى بنخزرج بر تربتشريفش سايبانى از بوريا برپا كرد و باغ بابلان (منطقه نسبتا وسيعى) را به عنوان قبرستان وقف نموده، محل عبادتش را نيز براى مسجد در نظر گرفت.
محرمان حرم
هر چند قم از زمانهاى قبل مورد توجه شيعيان بود، اما رويكرد عمومى پس از وفات يا شهادت حضرت معصومه(س) روى داد. كثرت امامزادگان و بزرگانى كه وجود منور وى را چون نگينى احاطه كردهاند بهترين دليل بر اين مدعى است. تنها تا سال تاليف تاريخ قم حسن قمى (385 ه ق) در مقبره بابلان بيست تن از امامزادگان به خاك سپرده شدند قبر بانوان از اين گروه، در داخل روضه معصومه(س) و مردها در خارج آن واقع شده است.
اسامى بانوان مدفون در داخل روضه حضرت معصومه به اين صورت است:
1 - زينب
اين بزرگوار را برخى دختر امام جواد(ع) دانستهاند. او بعد از وفات حضرت معصومه(س) به قم آمد و گنبدى برمزارش ساخت. از احوالات و زندگى دختر بزرگوار امام جواد اطلاعى چندان در دست نيست. علامه حسن بنمطهر حلى در «المستجاد» و علامه طبرسى در «تاج المواليد» موقع شمردن دختران امام جواد(ع) نامى از وى به ميان نياوردهاند. اما حسن قمى در تاريخ قم كه قديمىترين كتاب در باره قم مىباشد به ورود، ساختن گنبد، وفات و دفن وى اشاره نموده است.
2 - ام محمد
در تاريخ قم از وى به عنوان دختر امام جواد نام برده شده است مرحوم سيد محسن امين در كتاب شريف اعيان الشيعه، در ترجمه اسحاق بنجعفر بنمحمد(ع)، حكايتى از وى نقل كرده كه كمال فضل و دانش او را نمايان مىسازد بنا بر نقل حسن قمى وى در حرم مطهر فاطمه معصومه(س) دفن شده است.
3 - ميمونة
اين بانوى محترمه دختر امام كاظم(ع) است. در كتاب المجدى، ارشاد مفيد، و المستجاد علامه حلى نامش را در ميان دختران امام كاظم(ع) ثبت كردهاند. وى از جمله مدفونين در جوار حضرت معصومه(س) مىباشند.
حسن قمى از ميمونه و دو خواهر ديگرش (زينب و اممحمد) به عنوان دختران امام جواد(ع) نام برده است. و از آنجايى كه چنين نامهايى در ميان دختران امام جواد وجود ندارد سخن وى تضعيف مىشود.
4 - ميمونه
او، دختر موسى المبرقع بنعلى بنموسى بنجعفر است، بعد از بريهه، وفات يافت. ميمونه از زنان عفيف و پرهيزكار بود. از اموال برادرش محمد، نيمى به ارث به او رسيد و بنا بر وصيتش بعد از وفات در بيرون بقعه حضرت معصومه(س) دفن شد. و بر مزارش گنبدى مانند گنبد اول ساختند. بقعه متعلق به قبروى در طرف شرق رودخانه و متصل به گنبد حضرت معصومه(س) است.
حادثهاى كه در سالهاى نه چندان دور اتفاق افتاد وجود قبر وى در حرم مطهر را مسلم ساخت از مرحوم آيتالله حاجآقا حسين مجتهد (جد پدرى حرمپناهىها و جد مادرى اشراقيها كه آرامگاهش به صورت مرتفع در صحن نو مقابل قبر مرحوم آيتالله شهيد شيخ فضلالله نورى بوده است) چنين نقل مىشود كه هنگام فرش كردن حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) با سنگهاى مرمر ناگاه روزنهاى به سرداب (در قسمت پايين ضريح حضرت) پيدا شد; دو بانوى صالحه داخل شده متوجه شدند كه قبر مطهر حضرت معصومه(س) آنجا نيست، بلكه آن سرداب در پايين حرم مطهر واقع شده، در آن محوطه سه پيكر مطهر و تازه ديدند كه گويى همان روز روح از بدنشان خارج شده بود. چنين احتمال داده مىشود كه يكى از آنان ميمونه و دو نفر ديگر كه سياه چهره بودهاند دو تن از كنيزان وى باشند.
5 - ام اسحاق
او از بانوان ممتاز شيعه شمرده مىشود، ام اسحاق نزد محمدبن موسىبن محمدبن على بنموسى الرضا(ع) به خدمت اشتغال داشت. محمد بنموسى از نخستين كسانى است كه از كوفه به جوار حضرت معصومه(س) مهاجرت كرد. او كه از سادات رضوى بود در سال256ق در قم ساكن شد و در سال296 نيز وفات يافت. در فضيلت و عظمت ام اسحاق همين بس كه بعد از وفات در كنار حضرت معصومه(س) به خاك سپرده شد. تاريخ قم (حسن قمى) آرامگاه او را متصل به قبر امحبيب و در كنار قبر حضرت فاطمه معصومه(س) مىداند.
6 - ام حبيب
وى را مادر امكلثوم، دختر محمد، دانستهاند. او خدمتگزار ابوعلى محمد اعرج بناحمد بنموسى بود. و بعد از وفات ميمونه چشم از جهان فرو بست. محل دفن امحبيب را بقعه حضرت معصومه(س) نگاشتهاند.
7 - ام قاسم
او دختر على كوكبى است و بعد از ميمونه و امحبيب وفات يافت. محل دفن وى بقعه دوم در حرم مطهر حضرت معصومه(س) مىباشد.
8 - ام احمد
دختر موسى مبرقع است كه بعد از وفات در جوار حرم حضرت معصومه(س) مدفون شد. برخى معتقد هستند وى همان اممحمد است.
مكانهاى ديگرى نيز غير از محدوده حرم به جايگاه خاكسپارى بانوان قبيله نور اختصاص يافته است. مانند: چهلاختران، خاك فرج، دروازه قلعه، چهار امامزاده، نجم آباد، خديجه خاتون، قمرود، زآلون آباد، صرم، قهستان و وشنوه. اين بانوان عبارتند از:
1 - زينب
او را دختر موسى مبرقع مىدانند. آنگونه كه عباس فيض معتقد استساختن گنبد بر مزار فاطمه معصومه(س) توسط اين شخص انجام گرفته است. او بعد از تصرف در اموال برادر مرحومش قدرت مالى يافته دستبه مرمت مزار فاطمه معصومه(س) زد، در سال 325 رحلت كرد و در كنار قبر برادرش محمد بنموسى، در چهل اختران به خاك سپرده شد. البته اين موضوع كه آيا وى جداى از زينب دختر موسى بنجعفر(ع) است؟ يا در ذكر نسب آن دو، اشتباهى رخ داده و هر دو، يك شخص هستند جاى تحقيق وجود دارد.
.ق ذكر كردهاست. ناصر الشريفة زمان وفات دختر موسى مبرقع را پنجشنبه 21 ربيعالاخر343ه
2 - ام حبيب
او دختر احمد بنموسى بنمحمد جواد بن على بنموسى بنجعفر(ع) است. بر اساس نقل شجره طيبه، امحبيب به همراه فرزندان برادرش محمد اعرج از كوفه به قم آمد و در قم ساكن شد. آن بانوى پرهيزكار، بعد از وفات در مشهد محمد بنموسى مبرقع يا بابلان دفن شد.
ا3 - بريهه
او دختر ابوعلى است و همراه ديگر خواهرانش فاطمه، امسلمه و امكلثوم و نيز پدر گرانقدرش على و عدهاى ديگر از علويين در محل قبر مذكور (قبر پدرش) به خاك سپرده شدهاند.
4 - بريهه
او را دختر جعفر بنامام على الهادى(ع) ذكر كردهاند. وى از زنان پرهيزكار و مورد احترام مردم قم بوده و همسرش موسى مبرقع فرزند امام محمد تقى (امام جواد) شمرده مىشد. بريهه بعد از وفات در محله موسويان، نزديك آرامگاه حمزة بنموسى بنجعفر و در كنار قبر همسر گرامىاش، به خاك سپرده شد.
5 - فاطمه
او دختر محمد بناحمد بنموسى مبرقع بنمحمد بنعلى الرضا(ع) است و از راويان حديثبه شمار مىرود. علامه نجفى از سيد محمد غمارى شافعى روايتى نقل مىكند كه نام اين بانوى بزرگوار در سند آن به چشم مىخورد. روايت چنين است:
عن فاطمه بنت الحسين الرضوى عن فاطمه بنت محمد الرضوى عن فاطمه بنت ابراهيم الرضوى عن فاطمه بنتحسن الرضوى عن فاطمه بنت محمد الموسوى عن فاطمه بنت عبدالله العلوى عن فاطمه بنتحسن الحسينى عن فاطمه بنت ابىهاشم الحسينى عن فاطمه بنت محمد بناحمد بنموسى المبرقع. عن فاطمه بنت الامام الحسن الرضا(ع) عن فاطمه بنت موسىبن جعفر(ع) عن فاطمه بنت الصادق جعفر بنمحمد(ع) عن فاطمه بنت الباقر محمد بنعلى(ع) عن فاطمه بنت السجاد على بنالحسين زينالعابدين(ع) عن زينب بنت امير المؤمنين(ع) عن فاطمه بنت رسول الله(ص) قالت قال رسول الله(ص):
الا من مات على حب آل محمد مات شهيدا.
آگاه باشيد هر كه بر دوستى آل محمد بميرد، شهيد مرده است.
فاطمه در شب پنجشنبه سال 343 سراى خاكى را وداع گفت او در كنار بقعه موسى المبرقع، در چهل اختران قم، به خاك سپرده شد.
6 - صفورا
او از نوادگان على بنابيطالب(ع) شمرده شده و بقعهاش پشتبارگاه امامزاده خاكفرج قم واقع شده در كنارش عموى او (محمد) نيز دفن شده است. فيض او را دختر طيب از فرزندان عمر الاطراف بنعلى بنابيطالب(ع) مىداند. گنبد و حرم اين بانوى پاكدامن در سال 378 ه.ق ساخته شد. گروهى نيز بر اين باورند كه عمر بنعلى بنابيطالب دو همسر برگزيد كه صفورا يكى از آنان است. نكته جالب اين است كه صفورا، به حروف ابجد برابر با عدد 378 يعنى سال وفاتش است. اين احتمال وجود دارد كه تنها، سال وفات اين بانو معلوم بوده، مؤمنان به حروف ابجد روى آورده او را صفورا ناميدهاند.
7 - خديجه
بقعه وى در قريه «خديجه خاتون» واقع شده است. در يكى از كتيبههاى بقعه اين عبارت نوشته شده است «ذكر القديم اعلى و بالتقديم اولى، امر بتجديد بناء مشهد المقدس مضجع المعصومه سيدة النساء خديجه بنت الامام المعصوم جعفر بنالامام الباقر على بنالحسين بناميرالمؤمنين على بنابيطالب عليهم الصلاة و السلام» و به اين طريق نسب وى را به امام صادق(ع) رسانده است. عباس فيض كه در زمينه قمشناسى از محققان ارجمند به شمار مىرود در تاليف پربارش گنجينه آثار قم خديجه را از نوادگان على بنحسن العلوى العريضى و از دودمان على بنجعفر مىداند و مىگويد:
آنچه كه اهل محل در باره وى معتقدند كه نامبره فرزند بلافصل امام صادق(ع) و عمه ستى فاطمه معصوم(س) استبا هيچ مستند و منطقى وفق نمىدهد چه بر اينكه در آن عصر هنوز موقع مناسبى براى هجرت سادات و سكونتشان در روستاهاى قم به وجود نيامده بود و در ميانه دختران امام صادق هم كه باختلاف سه تا شش تن نامبردار شدهاند اصولا خديجه نامى وجود ندارد.
8 و9 - زينب، مريم
از اين دو به عنوان دختران امام موسى بنجعفر(ع) نام برده شده استو در بقعه خديجه خاتون دفن شدهاند. و نوشتهاى كه از بقعهاى (روى خشت) به دست آمده با عبارت ذيل اين نسب را بيان مىدارد «هذا ضريح اولاد الامام المعصوم موسى بنجعفر(ع) و هما ...» بر روى خشت دوم چنين مىخوانيم «بنموسى عليهما السلام و الاختين اسمهما و زينب و مريم بنتا الامام الشهيد المطهر موسى بنجعفر عليهما السلام» بر كتيبه سنگى ايوان شرقى بقعه اين عبارت ديده مىشود:
«هذا مرقد المطهر المعصوم امامزادگان واجب التعظيم و التكريم شاهزاده عبدالرحمن و عبدالله و ابنا موسى بنجعفر عليه السلام و زينب خاتون و فاطمه خاتون و خديجه خاتون، و مريم خاتون و رقيه خاتون بنات موسى بنجعفر عليهما السلام».
البته امام موسى بنجعفر(ع) دخترى به نام مريم نداشت از اين روى احتمال اين مىرود كه به خاطر قداست نسب اشخاص تنها به آخرين نسب كه طبيعتا به ائمه ختم مىشود، اشاره شده باشد بنابر اين تمام اين افراد احتمال دارد از نوادگان آن امام معصوم باشند.
اصل اين بقعه در دوره ايلخانيان ساخته شده، ولى در دوره صفويه مرمتشده است.
10 و 11 - حليمه، زينب
اين بانوان نيز از نوادگان امام كاظم(ع) شمرده مىشوند شيخ مفيد از حليمه و زينب به عنوان دختران امام كاظم نام مىبرد همچنين در «تاريخ مواليد الائمه و وفياتهم» نيز از اسم اين دو در بين دختران امام كاظم نام برده شده است.
محل دفن اين دو در بقعه چهار امامزاده واقع، در قهستان قم در دو بقعه كنار هم مىباشد. يكى از آنها به حليمه اختصاص دارد. بر روى صندوق مزارش كتيبهاى كه با صلوات كبيره و تاريخ «غره شهر جمادى الاولى سنة اثنتين و ثلاتين و الف من هجرة النبوية صلى الله عليه و اله العبد نور الله بنحبيبالله» مزين شده ديده مىشود.
بر صندوق مزار ديگر، كه به زينب، از نوادگان امام كاظم(ع) منسوب است، صلوات بر معصومين كه چنين ختم مىيابد ديده مىشود «... و الحجة القائم الخلف الصالح الامام الهمام المنتظر محمد المهدى».
محمد، حسين، حليمه و زينب، علويان خفته در اين بقعهاند كه همگى از نوادگان امام كاظم(ع) شمرده مىشوند.
12 - فاطمه
او دختر قاسم بناحمد بوده، همراه برادرش احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر الصادق(ع) در محله دروازه قلعه .ق ساخته شده است. او مادر محمد عزيزى است; محمد عزيزى فرزند عبدالله بنحسين بنعلى بنمحمد بنامام (خيابان معلم، فلكه معلم) دفن شد. فاطمه در مقبره مالون مدفون است. بقعه اين مقبره احتمالا در سال 708 ه صادق(ع) مىباشد. حسن قمى نسب وى را چنين بازگو مىكند: «سيد محمد بنعبدالله عزيز بنحسين بنعلى بنمحمد ديباج بنامام جعفر صادق و مادرش فاطمه بنت قاسم» سيد در اواخر قرن سوم براى زيارت عتبات عاليات با كاروانى راهى بغداد شد. در نزديكى نهروان با گروهى از راهزنان روبهرو شد و به قتل رسيد مهاجمان با بىرحمى سر از تن او جدا كردند همراهان تن او را به قم آورده در نزديكى مسجد رضائيه به خاك سپردند و پس از دفن بر مزار قبرش قبهاى ساختند.
در باره فاطمه گاه نظرات متفاوتى ديده مىشود برخى او را خواهر احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر بنمحمد بنعلى بنالحسين ياد كرده و مىگويند در جوار برادرش مدفون است و برخى او را فاطمه دختر احمد بنقاسم بناحمد بنعلى بنجعفر الصادق(ع)، همسر عبيدالله بنعزيز بنحسين بنعلى بنمحمد ديباج بنمحمد الصادق(ع) و مادر سيد سربخش شمرده، آرامگاهش را در كنار مزار شاهزاده احمد بنقاسم، پدر گرانقدرش، دانستهاند.
13 ،...،16 - خديجه، سكينه، فاطمه و رقيه
مزار اين چهار تن در بقعهاى، در قسمتشرقى شاهزاده طيب و طاهر در اراضى نجمآباد، واقع است. انتساب آنان به امام سجاد بر اساس لوح مزار آنهاست. احتمال مىرود اين بانوان از دختران ابوطالب محسن بنحسين بنعلى بنعمر بنحسن الافطس باشند چه قبر پدرشان نيز در همان نزديكى مىباشد. اين احتمال از آن جهت تقويت مىشود كه در بين دختران امام سجاد نامى از سكينه و رقيه برده نشده است.
17 - رقيه
اين بانوى پرهيزكار در بقعه شش امامزاده واقع در روستاى قمرود قم آرميده است در آن مكان به غير از وى، محمد، حسن، قاسم، حمزه و خالد نيز دفن شدهاند. نسب اين امامزادگان به امام موسى كاظم(ع) مىرسد. برخى از محققان احتمال دادهاند كه (محمد، حمزه و خالد) فرزندان ابوجعفر محمد صورانى بنحسين بناسحاق بنامام كاظم(ع) باشند.
18 - سكينه
او را از نوادگان امام كاظم دانستهاند. احتمال دارد كه او، سكينه دختر حسينبن محمد بنعلى بنقاسم بنعبدالله بنموسى كاظم(ع) باشد. سيكنه، مادر سيد مطهر فرزند على بنسلطان محمد شريف است كه در قم دفن شده است. محل قبر وى در سى كيلومترى شرقى قم، نزديك جاده كنونى قم - كاشان و در حوالى ويرانههاى قاسمآباد، كه كنار راه قديم و نزديك دهكده زالونآباد است، ديده مىشود.
19 - زينب
او در بقعه سلطان محمد، در روستاى صرم دفن شده و از فرزندان با واسطه امام كاظم است اين دهكده در جنوب شرقى قم قرار دارد.
20 - معصومه
آرامگاه اين بزرگوار در روستاى كهك قهستان قم واقع شده و اين بانو از فرزندان با واسطه موسى بنجعفر(ع) شمرده مىشود. بناى اين مزار مربوط به دوره صفوى و تعمير آن توسط شاه بيگم، بانوى نيكوكار دوره صفوى انجام يافته است، شاه بيگم در سال969 وفات يافت و طبق وصيتخود در حرم حضرت معصومه دفن شد.
21 و 22 - ام سلمه، ام كلثوم
اين دو دختران محمد بناحمد بنموسى مبرقع هستند و در چهل اختران دفن شدهاند، در كتيبهاى كه در ساختمان بزرگ كنار بقعه موسىمبرقع واقع شده سال 851 نوشته شده است.
23 ،...،26 - شهربانو، حليمه، رقيه، زينب
اين بزرگان در امامزاده هادى كه در قريه وشنوه در 8 فرسخى قم واقع است دفن شدهاند. اين بقعه در شمال روستا قرار دارد و پانزده امامزاده را در خود جاى داده است: «هادى و شهربانو» از نوادگان امام سجاد(ع)، «حليمه و رقيه» از نوادگان امام محمد باقر(ع)، و «زينب» از نوادگان امام كاظم(ع) شمرده مىشوند.
به گفته گروهى از پژوهشگران شهربانو خواهر هادى و بانوان بقعه، يكى پس از ديگرى همسر وى بودهاند. بناى اين مزار از يادگارهاى دوره صفوى است.
http://www.masoumeh.com/far/page.php?page=1&id1=4&href=1&href=1&href=3
+ نوشته شده در جمعه ۱۳۸۸/۰۹/۰۶ ساعت 9:51 توسط یاسری
|